Spis treści
W maju 2018 roku zaczęło obowiązywać unijne rozporządzenie o ochronie danych osobowych. W ciągu kilku tygodni dyrektorzy niektórych szkół w Sopocie polecili zwracać się do uczniów numerami. Pewien warszawski szpital zakazał opasek z imieniem i nazwiskiem noworodka. A rodzic, który przyszedł po dziecko do przedszkola, musiał podać numer.
Rozporządzenie niczego takiego nie wymagało, a ministerstwo musiało uruchomić osobną akcję, żeby prostować te pomysły. Jednak przez wiele tygodni wystarczyło powiedzieć „ze względu na RODO”, żeby nikt nie dyskutował.
Zdanie, w którym nie ma człowieka
Zdanie „ze względu na RODO” ma szczególną budowę. Nie ma w nim człowieka. Nikt nie mówi „zdecydowałem”, tylko wskazuje na przepis. Kto chce z taką decyzją dyskutować, nie spiera się już z dyrektorem szkoły. Spiera się z prawem, a z prawem mało kto chce się spierać.
Pierre Bourdieu zwracał uwagę, że słowa mają siłę nie tylko dzięki temu, co znaczą, ale też dzięki temu, w czyim imieniu są wypowiadane. Kiedy dyrektor szkoły mówi „przepisy wymagają”, jego słowa brzmią tak, jakby wypowiadało je samo prawo. Jednak faktycznie to on podjął decyzję.
Trzy formy języka bez sprawcy
Język, w którym znika ten, kto zdecydował, ma trzy typowe formy. Pierwszą jest powołanie się na przepis: „ze względu na RODO”, „przepisy nie pozwalają”. Drugą jest strona bierna: „zostało postanowione”, „decyzja zapadła”. Trzecią jest bezosobowa instytucja: „zarząd uznał”, „dział prawny nie akceptuje”. W każdej z tych form ktoś coś zdecydował, jednak nie wiadomo kto, więc nie ma z kim o tym porozmawiać.
Dobrze znamy taki język z komunikatów firm i urzędów. „W wyniku awarii doszło do wycieku danych klientów.” „Nastąpiło opóźnienie w realizacji zamówień.” „Podjęto decyzję o zamknięciu oddziału.” W żadnym z tych zdań nikt niczego nie zrobił. Awaria pojawiła się sama, opóźnienie samo nastąpiło, a decyzja sama została podjęta. Czytelnik nie wie, kogo zapytać ani kogo rozliczyć.
Komunikowanie decyzji w zespole
Menedżer przekazuje zespołowi niepopularną decyzję i mówi: „Decyzja zapadła na górze”. To zdanie jest wygodne, bo zdejmuje z niego odpowiedzialność. Ma jednak swoją cenę. Zespół słyszy, że jego przełożony nie ma wpływu na to, co dzieje się w firmie, więc o ważnych sprawach nie warto z nim rozmawiać.
Komunikowanie decyzji, której menedżer sam nie podjął, wymaga więcej odwagi: „Zarząd zdecydował, że podwyżki będą dopiero w czerwcu. Znam powody tej decyzji i zaraz wam je przedstawię. Jeśli będziecie mieć pytania, na które nie znam odpowiedzi, przekażę je dalej”. Menedżer nie udaje, że to jego decyzja, jednak przestaje się za nią chować. Zespół wie, kto zdecydował, dlaczego i z kim można o tym rozmawiać.
Ten sam mechanizm działa poza firmą. Nastolatek pyta, dlaczego nie może wrócić później, i słyszy: „Bo takie są zasady”. Zasady w tym domu ustalili jednak rodzice. Zdanie „Ustaliliśmy z tatą, że wracasz do dziesiątej, bo martwimy się, kiedy jeździsz nocnym autobusem” jest dłuższe, jednak pokazuje, kto zdecydował i dlaczego. Nastolatek może się z nim nie zgadzać, mimo to wie, z kim rozmawiać.
„Dział prawny nie akceptuje”. Język bez sprawcy w negocjacjach
Podczas negocjacji umowy druga strona mówi: „Nasz dział prawny nie akceptuje tego zapisu”. Z działem prawnym nie da się negocjować, bo nie siedzi przy stole. Spór o sam zapis zwykle niczego nie rozstrzyga.
Lepiej zapytać o powody: „Jakie ryzyko dział prawny widzi w tym zapisie?”. Z odpowiedzi dowiesz się, czego naprawdę obawia się druga strona. O ryzyku można już rozmawiać, bo da się je ograniczyć, podzielić albo zabezpieczyć w inny sposób. Pytanie przywraca do rozmowy ludzi i ich interesy, które bezosobowa instytucja wcześniej zasłaniała.
Przepis czy moja decyzja?
Przepisy i procedury są oczywiście potrzebne. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy służą za zasłonę dla decyzji, którą ktoś podjął sam. Zanim powiesz „przepisy nie pozwalają” albo „decyzja zapadła”, zadaj sobie pytanie: czy to naprawdę przepis, czy moja decyzja? Jeśli twoja, powiedz „zdecydowałem” i dodaj dlaczego. Ludzie często łatwiej przyjmują decyzję, z którą się nie zgadzają, niż taką, za którą nikt nie stoi.
Przez kilka tygodni uczniowie w Sopocie byli numerami. Zapytani o powód, dorośli odpowiadali: „ze względu na RODO”. Nikt nie powiedział: „tak zdecydowałem”.
Język, który pracuje na wynik
Komunikowanie decyzji to jeden z tematów, nad którymi pracuję na szkoleniach z zarządzania i szkoleniach z negocjacji. Uczestnicy uczą się rozpoznawać, kiedy język bez sprawcy zamyka rozmowę, i formułować decyzje tak, żeby było jasne, kto je podjął i dlaczego. O tym, jak przewaga wiedzy kryje się w formułkach i języku fachowym, piszę w tekście „Mając pełną świadomość ryzyka”. Jak przewaga wiedzy ukrywa się w języku.
Arkadiusz Bednarski, trener biznesu i negocjator, autor 21 książek, w tym „Słów mocy” i „Języka, który tworzy świat”. Prowadzi na YouTube kanał „Język, który tworzy świat”: https://www.youtube.com/@arkadiusz.bednarski